تاریخ انتشار : چهارشنبه ۱۸ بهمن ۱۳۹۶ ساعت ۱۴:۴۴
 
گزارش سومین نشست تخصصی جمعیت

صالح قاسمی: پیامدهای کاهش نرخ رشدجمعیت و راهکارهای افزایش

Share/Save/Bookmark
 
سومین نشست تخصصی از سلسله نشست های جمعیت، با حضور 10 نفر از اساتید ، پژوهشگران و طلاب فعال در این زمینه، در ساختمان خاتم قم برگزار شد.
پایگاه تحلیلی خبری هم اندیشی:  سومین نشست تخصصی از سلسله نشست های جمعیت، با حضور 10 نفر از اساتید ، پژوهشگران و طلاب فعال در این زمینه، در ساختمان خاتم قم در مورخه 23/09/96 برگزار شد.

این نشست با هدف با هدف شناسایی پیامدهای کاهش نرخ رشدجمعیت و راهکارهای افزایش آن در ایران با سخنرانی و ارائه فصل دوم و سوم کتاب «پایان پویایی» جناب آقای صالح قاسمی برگزار شد که منتقدین بعد از ارائه متن به بیان نقد و بررسی مطالب پرداختند و ایشان به انتقادات پاسخ دادند که گزارش آن به شرح ذیل است.

ارائه بحث جناب آقای صالح قاسمی
پیامدها
بحث جلسه بررسی پیامدهای کاهش نرخ رشد جمعیت و راهکارهای افزایش آن است. کاهش نرخ رشد جمعیت در ایران به دو دسته تقسیم می‌شود.
الف) علل خارجی: بحران جمعیت در غرب شکل گرفت و تمدن رقیب را خواستند  از مؤلفه قدرت جمعیت تهی کنند که طرح‌های جهانی نوشته شده که توضیح داده شد.
ب) علل داخلی: تغییر سبک زندگی، مشکلات اقتصادی و ... که بررسی شدند.
الان با پیامدهای روبرو هستیم که یا خودشان را نشان داده یا در آینده خود را نشان خواهند داد.
1. اولین پیامد این است که نرخ باروری(TFR) سقوط کرده و سقوط بیشتری هم خواهد داشت. نرخ باروری در ایران در سال 1365 ، 5/6 فرزند و در سال 1395، 8/1 بوده است. نرخ باروری یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌ها در جمعیت است. نرخ جانشینی در ایران 3/2 درصد است. یعنی دو نسل بعد ما جانشین نمی‌شود و کاهش می یابند و کاهش جمعیت را تجربه خواهیم کرد. در سال 1365 نرخ رشد 9/3 درصد که 7 درصد متعلق به افاغنه و عراقی­ها در ایران بوده و الان 24/1 درصد می‌باشد.
پروفسور نیکولاس ابراشتات آمریکایی می‌گوید: که «در دنیای اسلام در یک بازده زمانی سی ساله(1395-1365) این میزان کاهش نرخ باروری در تاریخ بشریت بی سابقه است». ایران در دو دهه آینده یک سقوط دیگر از 8/1 درصد خواهد داشت. چون متولدین دهه 60 و 70 در سنین باروری هستند.اگر متولدین این دهه‌ها از سنین باروری عبور کنند ما دوباره یک سقوط نرخ باروری خواهیم داشت چون بیشترین تولدها را در دهه 60 و 70 داشتیم. پس واقعاً یکی از پیامدهای جدی، سقوط نرخ باروری است و باعث می‌شود که در آینده با بحران روبرو شویم.
امروز شرایط کشور ما شرایط هشدار جمعیت است ولی در دو دهه آینده به شرایط بحران جمعیت ورود خواهیم کرد.
2. دومین پیامد، دگرگونی هرم سنی جمعیت است.
هرم سنی به ساختار و ترکیب سنی جمعیت گفته می‌شود . درصد گروه‌های سنی افراد را نسبت به کل جمعیت محاسبه می‌شود.
افراد 0 – 14 سال در سال 65             5/5 درصد و در سال 95، 24/0 درصد
افراد 30 – 64 سال در سال 65           25/0 درصد و در سال 95، 44/0 درصد
افراد بالای 65 سال‌ دو برابر شدند و افزایش جدی‌تر در دو دهه آینده محسوس خواهد شد.
پس بدین ترتیب با این وضعیت هرم سنی جمعیت دگرگون خواهد شد و در سه دهه آینده چهره کشور تغییر خواهد کرد.
3. سومین پیامد، تغییر در میانه سنی جمعیت است.
میانه سنی جمعیت را به دو قسمت سنی تقسیم می‌کند، یعنی نصف جمعیت پایین این سن است و نصف دیگر جمعیت بالای این سن است و آستانه سن سالمندی است.
در سال  85 میانه سنی 25 سال بوده است و در سال 95، 30 سال رسیده است. یک محقق برزیلی مطالعه‌ای را بر روی تحولات جمعیت کشورهای در حال توسعه انجام داده و می‌گوید: ایران یکی از بالاترین سرعت‌های سیر سالمندی را در تمام کشورهای جهان دارد.
4.  چهارمین پیامد، افزایش هزینه‌های نگهداری سالمندان است.
سیر سالمندی بیشتر یعنی افزایش هزینه‌ها و قطعاً یک سالمند از یک کودک هزینه‌های نگهداری و پزشکی بیشتری دارد. خانه‌های سالمندان زیاد گسترش یافته است و حقوق بگیران سازمان‌های تأمین اجتماعی بالا می‌رود و زمینه ورشکستگی این نهادها وجود دارد.
5. پیامد پنجم رواج تک فرزندی است : تک فرزندی نرخ رشد را کاهش می‌دهد و با کاهش نرخ رشد تک فرزندی ادامه می‌یابد و یک دور باطل ادامه‌دار به وجود می آید و معضلات جدی تربیتی ـ اجتماعی دارد.
6. پیامد ششم، بحران خویشاوندی: دو نسل بعد از تک فرزندی ما نسلی را داریم که عمو و عمه و دایی را نمی‌فهمند. و این بحران جدی می‌باشد.
7. پیامد هفتم، به هم خوردن الگوی توزیع جمعیت می باشد.
8. پیامد هشتم ، رکود در صنعت کشاورزی و بحران منابع غذایی: وقتی مهاجرت داخلی اتفاق می‌افتد یعنی مهاجرت از روستاها به حاشیه شهرها، روستاها خالی از سکنه می‌شوند به تبع این اتفاق، صنایع کشاورزی تضعیف می‌شوند و به تبع آن نیازمندی بیشتری به واردات کشاورزی پیدا می‌شود.
9. پیامد نهم، تحقق نیافتن توسعه اقتصادی: غرب زمانی توسعه اقتصادی را با نرخ خوب تجربه کرد که ساختار اجتماعی خوبی داشت. بعد از رنسانس قبل از افول خانواده تا وقتی رشد جمعیتی خوبی داشتند، رشد اقتصادی خوبی هم داشتند. کارشناسان غربی علت رکود اقتصادی در غرب را مشکلات جمعیتی می‌دانند. الان مجبورند مهاجر بپذیرند و جامعه آنها با مهاجر­پذیری دچار مشکل می‌شود.
در یکی از مجلدات بنده با نام «کندو» رابطه بین اقتصاد جمعیت و امنیت را بیان کرده‌ام. نظرات 16 جایزه نوبل‌دار اقتصادی را در این کتاب آورده‌ایم که می‌گویند طبق تحقیقات، اصلی‌ترین موتور اقتصادی هر کشور جمعیت آن کشور است.
10. پیامد دهم، تضعیف اقتدار امنیتی و نظامی کشور: وقتی که به این مملکت حمله شد چه کسی از این کشور دفاع کرد؟
 
راهکارها:
در موضوع راهکارها دو دسته راه کار داریم: 1.قانونی 2. فرهنگی.
قانونی هم به دو دسته‌تقسیم می شوند: 1. سلبی 2. ایجابی.
ایجابی به معنای وضع مشوق های قانونی و سلبی به معنای وضع مجازات هایی برای تهدید نسل و کنترل جمعیت است. مثلاً وازکتومی باید رسماً ممنوع باشد. هنوز در بیمارستان‌های خصوصی حدود 70 درصد و در بیمارستان‌های دولتی حدود 35 درصد اجرا می شود.
در برنامه‌های ایجابی 50 درصد کشورهای کل جهان و 100 درصد کشورهای غربی امروز سیاست‌ حمایت از خانواده و فرزندآوری دارند. آیا ما مشوق فرزندآوری داریم؟ مشوق یعنی معافیت‌های مالیاتی، هدیه تولد، مرخصی زایمان قابل توجه برای مادر یا برای پدر .
در راهکارهای فرهنگی دو دسته راهکار داریم:
1. راهکارهای تبیینی: باید گره‌های ذهنی برای عموم باز شود و اقناع نخبگانی صورت گیرد و مفصل راه‌ها خدمت‌ دوستان هستند و بنده ورود نمی‌کنم.
2. مشوق یا مشوق مالی، مانند مشوق‌های قانونی، در راهکارهای فرهنگی هم باید مشوق‌های وجود داشته باشد.
یکی از اصلی‌ترین راهکارهای قانونی و فرهنگی، مهندسی تحصیلات بانوان می‌باشد.
در حال حاضر تقریبا 13میلیون جوان مجرد در سن ازدواج داریم خیلی از خانم‌ها لیسانس و فوق لیسانس دارند.
 
 
انتقاد و پیشنهاد منتقدین
1. کسی منکر اهمیت و ضرورت رشد جمعیت نیست و اگر نقدی را مطرح می‌کنیم به سبب مخالفت یا عدم قبولی این بحث نیست و این تلقی را ما نداریم بلکه یک بحث علمی است و ما هم به لحاظ علمی از این منظر مطالب را ارائه می‌کنیم و الا هیچ تنقیص نه به شماست و نه به این موضوع. در هر صورت ما برای رشد جمعیت در کشور آسیب‌های را می‌بینیم و مقداری از آن آسیب‌های جهانی است که تمام دنیا به سمت این تنزل رفته و همین مسائلی را که دغدغه ما است آنها هم به نوعی دارند و اینگونه نیست که کشورهای دیگر همه رشد بالای جمعیتی را داشته باشد و ما الان به خاطر رشد کم به سمت انقراض نسل می‌رویم و به بحران می‌رسیم نه اینگونه نیست، بلکه تاحدودی قابل قبول است و راهکارهای ارائه شده نباید ضد و نقیض باشد. در برخی از موارد راهکارهایی که شما ارائه فرموده‌اید با راهکاری دیگر ضد و نقیض هستند مثلاً یکی از راهکارهای که فرموده‌اید کاهش زمان تحصیلات جهت افزایش رشد جمعیت و از طرف دیگر تحصیلات بانوان را علتی دانسته‌اید که به سمت ازدواج نروند و در مجموع یکسری پرادوکس‌هایی را دارد که افرادی که خواستار اجرایی کردن این نتایج و راهکارها هستند را سر در گم و آشفته می‌کند و کتاب استدلال عمیق و راهکار مناسب را نمی‌تواند به آنها ارائه دهد.
2. مطلب دیگر اگر تمام تک فرزندان جامعه ما در آینده اگر تصمیم بگیرند که چند فرزند داشته باشند و این مطلب تک فرزندی که فرموده‌اید باعث انقراض نسل می‌شود صحیح نیست و با آموزش فعال فرهنگی و بیانات دقیق اسلامی و تشویق مردم به سبک زندگی صحیح در آینده این مشکل را حل می‌کند و در حال حاضر تراکم بعضی از شهر، وضعیت اقتصادی، فرهنگ حاضر که در ذهن مردم تثبیت شده زمان زیادی نیاز دارد تا اصلاح شود و قطعاً در این مدت آسیب‌هایی هم داریم منتهی این زمان آسیب را نمی‌توان به گونه‌ای برنامه‌ریزی کرد که آسیب‌های دیگر را به جامعه وارد کنیم.
3.  تک فرزندی فی نفسه بد نیست و گاهی باعث صنعتی و تخصصی‌تر شدن جامعه می‌شود و نیز ممکن که در آینده این تک فرزند صاحب چند فرزند شود و باید این مسأله به درستی بررسی شود و تک فرزندی را فقط پیامد منفی تلقی نکرد.
جواب1و2و3: در مورد فرزندها فرمودید که ممکن است در آینده چند فرزند شود؛ بله ممکن است ولی الان در سطح ملی و سطح کل کشور صحبت می‌کنیم و ممکن است 5 درصد از تک فرزندها بخواهند به خاطر مشکلی که خودشان داشتند و تک فرزند بودند تصمیم بگیرند که چند فرزند داشته باشند ولی آیا این مساله تبدیل به یک فکر جمعی می‌شود که همه تک فرزندها آمار کشور را تغییر دهد آیا واقعاً مقدور است؟ تا به حال آنچه در دنیا و ایران تجربه شده این مطلب را نشان نمی‌دهد.
آلمان سالانه بیش از 6 میلیارد دلار برای سیاست حمایت از خانواده هزینه می‌کند و نرخ باروری کشور را هنوز نتوانسته یک فرزند افزایش دهد. یعنی وقتی سبک زندگی به این سمت رفت با این همه هزینه هم نمی‌شود او را متعاقد کرد که فرزند بیشتر بیاورد. و ما این مطلب را هم گفته‌ایم که در صورت تداوم نرخ باروری کنونی مشکل پیش می‌آید و الاّ اگر تغییر کند و رو به افزایش شود مشکل رفع می‌شود.
4. در مسأله پیامدهایی که مطرح کرده‌اید بعضی‌ها تداخل دارند مثلاً یکی از پیامدهای کاهش نرخ رشد را کاهش جمعیت فعال دانسته‌اید که این هم خودش دارای پیامدهایی است مثل مهاجرپذیری و ... همه این موارد را ذیل پیامد کاهش نرخ رشد جمعیت آورده‌اید و پیامدهای منفی و مثبت را معین نکرده‌اید چون کاهش نرخ رشد جمعیت هر دو پیامد را دارد.
جواب 4: شما فرمودید پیامدها، پیامدها خودش بار منفی دارد و پیامد مثبت در این زمینه نداریم مگر اینکه در افکار اومانیستی باشد که در این صورت فرد محور می‌شود و اصالت لذت، اصالت انسان مطرح می‌شود همه چیز براساس منافع شخص تعریف می‌شود و طبق این اساس می‌شود برکاتی برای آن بیان کنیم.
5. صنعت کشاورزی را فرمودید که برای منابع غذایی است و با کاهش جمعیت زمین‌های کشاورزی ما کاهش می‌یابد.
اگر کسی در جواب این مسأله بگوید که با نیروی متخصص و ابزارآلات می‌توان از مقدار زمین کم بیشترین برداشت را داشت و منابع غذایی مورد نیاز را به راحتی تولید کرد چه جوابی خواهید داشت؟ و نیازی به نیروی انسانی زیاد نخواهد بود.
6. در بحث سربازی شما فرموده‌اید که دچار کاهش سرباز می‌شویم. بحث ما این نیست که در جامعه مردم فرزند بیاورند و فرزندان آنها سرباز شوند. گاهی وقت‌ها تکنولوژی جبران همه این‌ها می‌شود.
7. در بحث امنیت کشور تعداد نیرو را از طریق افزایش صنعت دفاعی و موشکی جبران می‌کنیم و این پرادوکس‌ها را باید در نظر داشت.
جواب 5 و6و7: مطلب دیگری که فرمودید جایگزینی تکنولوژی بود که پذیرفته شده نیست. 16 نفر از اقتصادانان مطرح جهان در رشد اقتصادی اولویت‌های را به ترتیب بیان کرده‌اند که اولین آن‌ها جمعیت است و دومین تکنولوژی می‌باشد. یعنی تکنولوژی منهای جمعیت را متخصصین این رشته قبول ندارند.
8. در مبحث راهکارها شما تسهیل ازدواج را یکی از راه کار ها دانسته اید و فرمودید که باید سن ازدواج کاهش یابد و به خاطر افزایش سن ازدواج رشد جمعیت کم شده است و معتقدید که ازدواج باید در سنین پایین رخ دهد و این یک مشکل است. آیا ازدواج در سن پایین رخ دهد رشد جمعیت بدون هیچ آسیبی افزایش پیدا می‌کند ؟ در حالی که الان همه آسیب‌شناسان می‌گویند که یکی از آمار افزایش طلاق در سنین پایین است بلکه باید ازدواج در سن مناسب صورت گیرد و شارع هم مصدق تعیین نکرده بلکه حداقل را بیان کرده است که طبق شرایطی مختلف است.
جواب8: اینکه فرمودید نباید این افزایش جمعیت را به خانواده تحمیل کرد حرف درستی و این مساله قابل تحمیل کردن نیست،‌ امّا محض اطلاع باید این مسئله را مطرح کنم که 6 آگوست شب ‌ملی سنگاپور است و یک کلیپ ساختن که در آن تشویق به فرزندآوری می‌کند. بعد از تولید این کلیپ و کارهای فرهنگی TFR افزایش یافت.
تبیین موضوع برای مردم و تهیج مردم در یک مسیری مؤثر است و تحمیل نمی‌شود کرد.
9. بحث فشرده‌سازی تحصیلات هم مرتبط با وزارت علوم و آموزش و پرورش است و ما برای رشد جمعیت آیا می‌‌توانیم با صدمه زدن به تحصیل و تخصص جامعه رفتار کنیم؟ یعنی با افزایش رشد جمعیت در حالی که دوره مثلاً کارشناسی را دو سال برنامه‌ریزی کنیم و مثلا دو واحد درس معارف را حذف کنید با این روش چگونه می‌توانید رشد و پیشرفت همه جانبه کشور را خواهان باشید؟
جواب9: ما بارها گفته‌ایم که این مشکل به وجود آمده یک شبکه از علل است. لذا راهکارها هم باید جامع و شبکه‌ای باشد.
10. TFR‌(نرخ باروری) در صفحه 86 کتاب آمده که در ایران 3/1 درصد گزارش شده ولی معمولاً آمار نرخ رشد جمعیت را 29/1 یا 24/1 درصد اعلام می‌کنند و تا حالا نرخ باروری 3/1 نداشته‌ایم در صورتی که این آماری که بیان کرده‌اید نرخ رشد جمعیت است نه نرخ باروری.
11. پانوشتی که در صفحه 93 از آقای سید محمد میرزایی مقاله «ابعاد سالمندی با نگاهی به تجربه ژاپن» بیان کرده‌اید چنین مطالبی را ذکر نکرده است. در این مورد بحث دارد ولی عبارتی که شما آورده‌اید از ایشان نیست.
12. در صفحه 108 مطلبی را به نقل از یکی اساتید دانشگاه آورده‌اید و هیچ اسمی و یا آدرسی از آن ذکر نکرده‌اید و این مطلب را هم امام(ره) فرموده‌اند.
13. در صفحه 114 پانوشتی از روزنامه جمهوری آورده‌اید که از این روزنامه نمی‌باشد و مربوط به ادیان نیوز بوده است.
جواب10و11و12و13 : مواردی که فرمودید نیازمند مراجعه و بررسی مجدد دارد که انشالله صورت خواهد گرفت.
14. فقط از طریق همایش و نشست به نتیجه‌ای زیاد نائل نمی‌شویم و باید به صورت عملیاتی کارگروه‌هایی تشکیل شود که در نهاد مختلف آگاه‌سازی و زمینه‌سازی درستی صورت گیرد. و این کار باید جهادی باشد و مدیریت شود در عرصه تولید کلیپ و ... .
جواب14: نیازمند حمایت است ولی گاهاً حمایت نمی‌شود.
15. راجع به بحثی که در رابطه جمعیت شیعه و اهل‌سنت مطرح کردید و آن لحن تند عربستان آیا بازخوردی بدی در جامعه ندارد؟ آیا تأثیر منفی ندارد؟
جواب15: این بحث در بحث اهل‌سنت وهابی مطرح شده و می‌خواهند دو قطبی شیعه و سنی ایجاد شود.  نظر ما عکس این مطلب است.
ما الان مرز 80 میلیون نفر را عبور کردیم و 98 درصد مسلمان داریم و حدود 87 تا 88 درصد شیعه هستند و در بالاترین فرض 10 تا 11 درصد جمعیت اهل‌تسنن هستند. اهل‌سنت در ایران بحث جمعیت را سیاسی نمی‌دانند و سبک زندگی آنها در آن منطقه برای شیعیان هم اینگونه است و نرخ رشد جمعیت آنها بالا می‌باشد. آمار بالا نشان دادن از جمعیت اهل‌سنت جهت سهم‌خواهی از حکومت است رهبر انقلاب مسئله جمعیت را شیعه و سنی نمی‌داند و یک مسئله تمدنی است.
16. بحث الگوی ترویج جمعیتی که به عنوان یکی از پیامدهای منفی کاهش نرخ رشد جمعیت مطرح شد. در واقع الگوی توزیع جمعیتی در کشور ما نمی‌شود. گفت که از پیامدهای منفی کاهش نرخ رشد جمعیت است بلکه برعکس از پیامدهای مثبت بوده است چون بعضی از استان‌ها کم تراک است و بعضی دیگر پر تراکم است. مثلاً‌ انسان‌های مرکزی کشور از لحاظ جمعیت پر تراکم است و اتفاقاً همان استان از لحاظ نرخ رشد جمعیت به شدت پایین هستند و ادامه کاهش نرخ رشد جمعیت باعث بهتر شدن تراکم آن‌ها خواهد شد. و استان‌های حاشیه‌ای کشور تراکم کمتر و نرخ رشد جمعیت بیشتر دارند هر چه این روند ادامه پیدا کند به تعادل بهتری می‌رسند.
جواب16: بله درست است ولی اگر مهاجرت داخلی را درنظر نگیریم.
 
 
 
 
                                                                                            والسلام علیکم و رحمه الله



د
کد مطلب: 396053
مرجع : هم اندیشی